Concepto de cidade. 

Definir a cidade non é doado e debe combinar unha serie de variables.
Criterios: 

• Criterio cuantitativo: Núcleos superiores a 10.000 habitantes. Non vale para o caso galego onde a maioría da poboación non vive na cabeceira do concello. Na Andalucía tampouco vale por canto que son núcleos grandes, pero de características rurais.
• Criterio morfolóxico: aspecto formal: alta densidade de edificios, predominio da edificación en altura, poboamento concentrado.
• Criterio funcional: a poboación vive das actividades relacionadas co secundario e terciario.
• Criterio sociolóxico: unha maior diversidade social e privacidade, unha tendencia ao cambio, a un maior dinamismo da cultura urbana
• Criterio espacial: a capacidade de organizar o espazo que lle arrodea. Capacidade de influir sobre os núcleos próximos cos que se relaciona. 

Como consecuencia de todo isto podemos concluír que para estar un núcleo urbano debemos ter unha poboación superior aos 10.000 habitantes, pero tamén que sexa unha entidade onde se produza unha elevada concentración de poboación adicada aos sectores secundario e terciario, con alta densidade edificatoria, que exerza unha influencia sobre o espazo circundante e cun dinamismo cultural e social evidente. As cidades ofrecen máis oportunidades laborais e de formación, son centros de intercambio de formación e con menos condicionamentos sociais

Morfoloxía urbana (tipos de planos).

O aspecto externo dunha cidade atópase influída por unha serie de factores.Atopase influida polo emprazamento e a situación

Emprazamento : lugar exacto sobre o que se asenta unha cidade. Os máis habituais son ao carón dos ríos, en lugares costeiros resgardados, na aba dun promontorio ou preto dos recursos

Situación : posición relativa da cidade respecto a un contorno máis amplo co que se relaciona de acordo coa función que cumpre esa cidade

A morfoloxía é o resultado do plano, construcción e usos do solo

• O plano pode ser: irregular ou orgánico ( as rúas, os edificios e os espazos libres están distribuídos sen unha forma predefinida), radioconcéntrico ( as rúas principais conectan o centro co exterior e hai outras transversais que interconectan as radiais principais) e ortogonal ( as rúas cúrtanse entre si en damero)
• A trama urbana ou densidade de edificación e a propia edificación son importantes para ver o aspecto desa cidade. Pode ser unha trama compacta onde apenas hai espazos verdes ou prazas  e, pola contra, unha trama aberta onde hai espazos libres entre os edificios. A edificación pode ser colectiva, en altura, ou individual a base de vivendas acaroadas
• Os usos do solo: o tipo de actividades que se dan dependendo da zona da cidade: comercial, residencial, educativo, deportivo, equipamentos, espazos libres.

Funcións urbanas.

A función da cidade é a  actividade principal que se realiza nela e que condicoina a súa relación co territorio circundante. Son os empregos dominantes os que definen a función xeral da cidade

• Residencial turística: oferta apartamentos e equipamentos aos visitantes para que gocen dun tempo de lecer. Un exemplo sería Benidorm
• Militar. Un exemplo é Ferrol, cidade creada para albergar o arsenal e os asteleiros da Armada. Prima a localización protexida e o carácter estratéxico do emprazamento.
• Relixiosa. Un exemplo sería Santiago de Compostela. Se ben esta función hoxe está integrada xuntoa outras, non cabe dúbida que é a orixe da cidade.
• Comercial: nas cidades concéntranse as actividades de intercambio que se traducían no pasado na localización de feiras e mercados e que na actualidade continúa nos centros das cidades onde se localiza a actividade comercial máis especializada para ofrecer os seus produtos á poboación da cidade e arredores.
• Administrativa: As cidades administrativas teñen na relación entre o cidadán e os diferentes niveis da administración do Estado unha das actividades creadoras de emprego. Un exemplo serían as capitais de provincia.
• Industrial: Naquelas cidades onde se concentra a actividade de transformación e manufactureira. Un exemplo podería ser Vigo. A industria foi un dos factores de crecemento das cidades máis importantes.
• Nodo de comunicacións: Aquelas cidades que están emprazadas en cruce de comunicacións adoitan ter unha posición estratéxica para distribuír mercadorías a outras rexións.Un exemplo sería Zaragoza
• Universitaria: Naquelas cidades onde se localizan universidades que producen capital humano e por conseguinte atraen a novos veciños para proporcionar aos seus fillos unha educación superior e ás empresas innovadoras que buscan a proximidade de centros de investigación.

Axentes sociais urbanos.

Na  construción  do  espazo  urbano  interveñen diversos  agentes,  en moitas ocasións con intereses contrapostos: 

• Os  propietarios  dos solares potencialmente edificables. Aínda que a propiedade privada está protexida pola lei, para evitar que os intereses privados supoñan un obstáculo ao crecemento ordenado dunha cidade, a lei regula fórmulas onde se concede a iniciativa urbanizadora aos poderes públicos a través da expropiación e da cualificación do solo.
• Os promotores inmobiliarios que adquieren o solo, urbanizan e levantan edificacións e venden as vivendas, oficiñas ou locais comerciais.
• Os  compradores  dos bens inmobles que dependendo do seu poder adquisitivo ou da necesidade concreta de adquirir un ben inmoble animan o mercado inmobiliario. 
• Os  poderes  públicos que teñen a obriga de  dirixir  o  crecemento  urbano,  de ordenar a  través do planeamento e de evitar os procesos especulativos que provocarían a perda de calidade de vida, de calidade urbanística e o bo funcionamento da cidade. 
• A  cidadanía que a través dos seus representantes debe facerse escoitar polos resposnables de xestionar a cidade. Os procesos de construír a cidade nunha sociedade democrática esixen abrir canles de diálogo cos veciños.

Urbanismo e ordenación do territorio

Para evitar crecementos descontrolados e mediar entre as disputas producidas entre propietarios, promotores e a cidadanía, en xeral, os poderes tratan de planificar o crecemento futuro das cidades . Esta planificación e ordenación corre a cargo do urbanismo. Esta disciplina organiza o espazo con vistas ao crecemento futuro da cidade e proxecta actuacións de mellora sobre o tecido xa existente co fin de mellorar a calidade de habitabilidade e de vida da cidadanía.
Tres etapas:

a- Os incios da planificación datan da segunda metade do s. XIX.

Teñen como marco de actuación a cidade burguesa:

A regularización do plano: planos xeométricos para condicionar  a expansión urbana, plans de aliñación e ensanchamento de rúas dende 1853, plan de saneamento ( rede de sumidoiros, abastecemento de auga, limpeza do lixo e rúas). Mellora dos servicios de transporte( tranvías), equipamentos ( parques, iluminación, pavimentación)

b- O urbanismo ata 1975:

Na posguerra, a Dirección Xeral de Rexións Desvastadas era o organismo encargado da reconstrucción dos inmobles arrasados pola guerra. A autarquía e o illamento internacional crearon unha penuria económica que converteu este plan en algo de moi limitado alcance.

A primiera lei do solo ten lugar no ano 1956. Pretendía regular o caos urbanístico e a falta de norma que permitía a especulación.
Clasifica o solo de urbano, urbanizable e rústico.Nos planos de ordenación urbana zonificaban a cidade. Elaboráronse leis sobre a vivenda de promoción pública (vivendas protexidas, sociais subvencionadas...)

Na época do"desarrollismo" continuou a tendencia zonificadora. Xurden moitos problemas de vivenda . É a época da especulación . Densifícase moito a construcción impedindo a aparición de espacio públicos. As construccións eran de escasa calidade e os polígonos construídos tiñan pouco que ver co resto da trama urbana. Permitíronse algunhas renovacións urbanas nos centros históricos que provocaron perda de patrimonio.

Para evitar un crecemento caótico aparecen os polígonos de desconxestión.

C- Na época postindustrial que coincide para o caso español co período da Transción democrática. Houbo unha preocupación por corrixir os desmanes anteriores e aplicar unha maior disciplina urbanística. O urbanismo pasa a ser competencia das CCAA. Ten como obxectivos revitalización e calidade de vida nas cidades

Contémplanse o planeamento a través do PXOU: instrumento básico da ordenación urbanística xeral do concello: Usos do solo, clasificación do solo ( urbano , urbanizable e non urbanizable) a densidade edificatoria, a rede viaria, os equipamentos

O desenvolvemento deste plan faise a través de Plans Parciais e planos especiais

A Lei Estatal do solo de 1998: Unha vez excluído o solo que non debe ser ocupado por posuir recursos naturais ou interese medioambiental o resto é potencialmente urbanizable. A medida pretende aumenta-la oferta de solo para baixar os prezos.

Son os anos onde se busca a revitalización e impulso de moitos núcleos urbanos a través de políticas culturais que exerzan unha atracción especial (olimpiadas, exposicións universais, xacobeos...) que serviron de pretexto para canalizar investimentos de modernización das infraestruturas urbanas e deron pé á creación de edificios emblemáticos que non sempre conseguiron o obxectivo previsto e en moitos casos converteuse nun despilfarro ( ex: Cidade da Cultura de Santiago)

As asociacións de veciños supoñen unha democratización na toma de decisións. O planeamento dende abaixo, por pezas , a través dos planes especiais para mellorar a calidade de vida urbano.
Na actualidade cobra moita importancia o desenvolvemento sustentable para loitar contra os principais problemas das cidades ( tráfico, eficacia do transporte colectivo, contaminación do aire...). Nesa liña aparecen as smart cities que, baseándose nas novas tecnoloxías, tentan axilizar o tráfico das cidades a través do control dixital da rede semafórica e as prazas libres dos aparcadoiros, mellorar o suministro de auga e enerxía, proporcionar servizos de coworking para o encontro do capital humano.

10.2.3 A cidade postindustrial.

Prodúcese unha paralización do crecemento das metrópolis. Na orixe deste cambio de tendencia atópase a rápida caída do crecemento vexetativo e a reducción dos fluxos migratorios internos cara ás grandes áreas metropolitanas. Isto é máis é patente nos núcleos centrais desas áreas metropolitanas. Sen embargo, isto non impide que a súa importancia na vertebración do territorio aumentara . Hai un movemento de descentralización de actividades económicas, avánzase cara a unhas estructuras urbanas multipolares, unha terciarización do emprego . Medran máis as capitais provinciais ( cidades pequenas e medianas que as grandes). Nos anos 80, aparecen as primeiras planificacións con vocación de arranxar os problemas da cidade herdada poñendo en práctica un urbanismo solidario, cultural e austero. Nos anos 90, triunfa o urbanismo da imaxe e das grandes obras. Prodúcese unha recomposición da estructura urbana a través de actuacións urbanísticas en espacios pericentrais ou no borde urbano desmantelando infraestructuras obsoletas tratando de articular mellor a cidade e dando unha continuidade ó tecido urbano. Tiveron lugar procesos de recuperación do patrimonio e de rehabilitación ,dotación de equipamentos e mellora dos espacios públicos, pero ó lado deste aspecto tan positivo aparece unha terciarización desaxustada coa base productiva e un retroceso na facilidade para adquirir unha vivenda .Prodúcese unha promoción turística e cultural
Este espacio onde se mesturan as actividades propiamente urbanas coas que teñen características todavía rurais, que foron incorporadas á área metropolitana despois do crecemento urbano producido pola industrialización e o éxodo rural e baseada na importancia dos medios de transportes que permiten establecer movementos centro- periferia, ten lugar nos anos 60 ,70 e 80.

Nesta área aparecen barrios residenciais de distintas clases, áreas industriais e áreas de equipamento.

A- Barrios residenciais:

- Marxinais: Aparecen sobre solo rústico, de forma orgánica , sen planificación e sen dotacións de auga, luz, e saneamento. Este chabolismo foi ó longo das últimas décadas sendo absorbido polas vivendas sociais

- Barrios de promoción oficial: Construídas nos anos entre o 40 e o 60 son vivendas de escaso gusto, monótonas, de pouca calidade de materiais , construídas coa axuda estatal en bloques ou unifamiliares que serviron para aloxar o fluxo migratorio

- Polígonos de vivenda de promoción privada: A partires dos anos 60. Adoptouse o planeamento aberto, en bloques. Barrios colmea ou dormitorio de estilo internacional. Homoxeneidade social, e de función residencial Agora , estes polígonos adoptan a organización en quinteiros.

- Vivenda unifamiliar e de segunda residencia: A partires dos anos 80. Trama aberta. Albergan persoas de clase media de ideoloxía clorofílica

B- As áreas industriais:

Aparecen nos anos 50 e 60 coa industrialización. Son polígonos que en moitos casos foron mal planificados dando lugar a atascos e contaminación ambiental. Hoxe en día son parques empresariais e parques tecnolóxicos cun solo dotado de servicios e perfectamente planificado para non entorpecer a vida urbana.

C- Áreas de equipamento.

Grandes superficies comerciais, hospitais, centros administrativos 

10.2.4 Xerarquías e redes urbanas en España.

• Áreas metropolitanas

Cando unha cidade no seu proceso de crecemento comeza a afectar a concellos limitrofes cos que ten importantes relacións económicas e sociais e onde é necesaria unha cooperación para solventar problemas , servicios e obras, aparece a área metropolitana. A súa denominación decídenna as CCAA que a súa vez, elaboran as directrices xerais da súa planificación . 

Características: 

a- Hai unha cidade rectora que fai as funcións de cidade central e que é a que da lugar a área metropolitana.

B- Entre a cidade central e os concellos veciños establécense relacións económicas e sociais importantes. Estas cidades chámanse cidades satélite ou cidades dormitorio , cando a función residencial é a que predomina.

C- As redes de comunicación son moi importantes para garanti-la relación entre os núcleos .

D- Estilo de vida urbano: mobilidade , predominio de mozos e variedade social

Problemas:

a-Excesiva densificación da poboación e da edificación:

Para evitar isto : crear novas centralidades a través da dispersión de actividades cara as cidades medias

b- Novas infraestructuras:

Mellorar os transportes e os equipamentos urbanos en xeral.

C-Presión sobre o espacio non urbanizable

Protección das actividades agrarias e a conservación de amplos espacios verdes dedicados ó lecer.

D- Ordenación das actividades económicas:
Diversificación e modernización. Afrontar o problema da desindustrialización, potenciar parques tecnolóxicos e polígonos industriais nas coroas metropolitanas. Na franxa periurbana , fomentar a iniciativa local. Novas centralidades

• Conurbación: 

Dúas cidades próximas entre si acaban por fusionar as súas áreas de influencia dando lugar a un contínuo urbano. Exemplo: Málaga- Marbella

• Rexión urbana:

Cando varias cidades relativamente próximas entre si exercen unha notable influencia no territorio que as circunda creando un tecido urbano e periurbano moi extenso temos unha rexión urbana como pode ser o Eixo Urbano Atlántico en Galicia ou o eixe Avilés, Xixón, Oviedo en Asturias.

• Megalópole:

Unha rexión urbana que se estende moitos quilómetros, que contén cidades de diferentes tamaños e rangos, moi dinámica e moi ben comunicada.

O eixo mediterráneo: Barcelona, Valencia, Alicante

O sistema de cidades 

As cidades relacionanse entre si de acordo co tamaño e a variedade de funcións que presenten, establecéndose entre elas redes urbanas que funcionan de acordo coa xerarquía .

O tamaño e a función son as bases polas que se obtén a xerarquía urbana.

• Segundo o tamaño temos: 

As grandes cidades sitúanse na periferia a excepción de Madrid. 

No norte ,discontinuidade: Eixo Atlántico, a rexión urbana asturiana, País Vasco e Pamplona

O Eixo mediterráneo oriental dende Girona ata Cartagena

A rede urbana andaluza

O val do Ebro, corredor de comunicacións entre o norte e o litoral mediterráneo

As grandes metrópoles basculan tamén ó leste

• Segundo as funcións :

Cidades primarias: especialización no sector primario: andaluzas, manchegas, levantinas

Cidades secundarias: especializadas na industria. Hoxe localizada nas áreas metropolitanas

Cidades terciarias: especializadas no sector servicios.Grandes metropóles nacionais.

• A xerarquía urbana:

a- Metrópoles  nacionais: Madrid , Barcelona. Superan os tres millóns. Funcións diversificadas e de área de influencia estatal. Relacionadas coa rede de cidades a nivel mundial

b- Metróples rexionais: Superan os 500000 hb.Servicios de alto rango, administrativos e comerciais. Manteñen relacións coas M. Nacionais. Valencia , Bilabo, Zaragoza, Sevilla, Málaga

c- Metróples subrexionais: Oviedo, A Coruña, Vigo, Alacant, Murcia Valladolid. Poboación superior ós 250.000

d- Cidades Medias: Capitais de provincia. Funcións terciarias menos especializadas

e- Cidades pequenas . Menos de 50000 habitantes Nodos de transporte a nivel comarcal

10.3.3 Cambios de uso no solo urbano.

O crecemento das zonas urbanas é un dos exemplos máis importantes de cambio de ocupación do solo en todo o mundo.
O aumento do número de kilómetros das vías de comunicación sexan estradas ou vías férreas, o aumento da demanda de auga  que precisa dunha infraestrutura axeitada, a necesidade de depuradoras e plantas de tratamento do lixo, o crecemento do solo urbanizable provoca problemas de sustentabilidade.
Diminúe a superficie destinada a un uso forestal e agrícola e aumenta a superficie destinada a algún uso artificial
A maior parte da transformación de terreos agrícolas a superficies artificiais prodúcese nas inmediacións das zonas urbanas xa consolidadas e nas proximidades das principais estradas de conexión do núcleo urbano. As veces eses usos agrícolas do borde da zona urbana consolidada son abandonados e convertidos en zona de matogueira. En calquera caso nas superficies artificiais da periferia das cidades podemos localizar  zonas de extracción minera, vertedoiros, áreas de construcción e zonas industriais, comerciais e de transporte.
Nos arredores das grandes áreas metropolitanas a transformación do solo agrícola en urbano está a producir un crecemento pouco compacto o que conleva unhas conclusións pouco positivas desde o punto de vista da sustentabilidade.
Nas tres últimas décadas, os cambios nos usos do solo foron máis drásticos e rápidos que nunca e afectaron a áreas de maior tamaño, especialmente preocupante foi o proceso nas zonas litorais. Nin sequera as áreas naturais protexidas e as súas zonas de influencia son alleas a estes cambios. A situación agrávase pola atracción que estes espazos exercen sobre o turismo e a industria de lecer.
Os procesos urbanizadores deixan de estar restrinxidos aos bordes das cidades para afectar progresivamente ao conxunto do territorio. O medio rural urbanízase, morfolóxica  e funcionalmente, os espazos agrarios intensifícanse e os espazos naturais fragméntanse e  perden biodiversidade; en definitiva, o territorio vese seriamente ameazado.

Na cidade preindustrial (dende a súa orixe ata mediados do século XIX) o casco antigo era a parte da cidade urbanizada. Ocupaba unha pequena superficie da cidade actual, pero ten un gran valor simbólico polo legado cultural que contén. Nesta época os usos do solo eran moi diversos (multifuncionalidade). A cidade preindustrial sufriu notables modificacións como resultado do proceso de industrialización, que tivo lugar entre mediados do século XIX e a década de 1960. O casco antigo experimentou unha progresiva terciarización e consolidouse como centro comercial e de negocios na cidade. O resultado foi o desprazamento dos usos residenciais e a deterioración dos edificios pola contaminación e o tráfico.

As cidades que nesta época implantaron industrias modernas atraeron unha numerosa poboación campesiña e estendéronse creando ensanches para os burgueses, barrios industriais e obreiros, e barrios axardinados. Os barrios-xardín debidos ás ideas naturalistas. Tratábase de vivendas destinadas ás clases medias e baixas, se ben co tempo tamén as clases altas demandaron este tipo de espazos. Co posterior crecemento da cidade, estes espazos quedaron situados en zonas relativamente céntricas, o que favoreceu a súa revalorización e o seu cambio de uso, por exemplo gardarías ou clínicas privadas.

Na actualidade (época postindustrial) algunhas zonas industriais e barrios obreiros quedaron nunha posición céntrica, o que revalorizou o solo que ocupan, dando lugar ao baleirado industrial e aparición de usos terciarios ou residenciais. Pola contra, os espazos menos accesibles e desorganizados mantéñense como espazos marxinais.

Nos últimos anos, as grandes cidades teñen un ritmo de crecemento menor, pero continúan estendéndose no espazo, debido á difusión de parte da súa poboación e da súa actividade económica cara a periferias cada vez máis afastadas. Estas periferias estrutúranse en diferentes áreas: barrios residenciais, áreas industriais e áreas de equipamento.  

- Os barrios residenciais da periferia responden a diversas tipoloxías e presentan bastante homoxeneidade social derivada do prezo do solo e da distancia ao centro: barrios marxinais, de vivendas de promoción oficial, polígonos de vivenda de promoción privada, barrios de quinteiro pechado, áreas de vivenda unifamiliar.

- As áreas industriais localízanse xunto ás principais vías de acceso á cidade, buscando a proximidade urbana e solo abundante a prezo alcanzable. Tamén inclúen espazos industriais novos, como parques empresarias e tecnolóxicos, en áreas de gran calidade ambiental; ou polígonos de naves acaroadas destinados a empresas con menos recursos.

- As áreas de equipamento son froito da actual descentralización das actividades económicas cara á periferia urbana: grandes superficies comerciais, centros escolares, sanitarios e administrativos e outros servizos.