As fontes demográficas en España

As fontes demográficas son :

•       O censo. 
•       O padrón municipal. 
•       O Rexistro Civil

Censos de poboación: Realízanse cada dez anos. É o reconto dos efectivos máis fiable. Recolle non só datos demográficos senón tamén variables socio- económicas (nivel de instrucción, lingua falada, vivenda, ingresos...). É o estudo máis completo sobre a poboación.

Padrón Municipal: É o rexistro de veciños dun concello. Actualizase anualmente cada 1 de xaneiro.  Recolle as altas e baixas dos veciños tanto en movemento natural como en movemento de residencia. Recolle datos demográficos, económicos e sociais moi básicos e en menor número que o censo. 

Rexistro civil: Recolle os matrimonios, nacementos e as defuncións. Serve para obter os datos de crecemento vexetativo da poboación.

Os datos estatísticos son a fonte fundamental para os estudos da poboación e poder facer proxeccións de futuro. Publicacións como os anuarios estatísticos do INE ou do IGE, as enquisas periódicas que  aportan datos en temas de constante control como as variacións no mercado laboral, a Enquisa de Poboación Activa (EPA) son claves para orientar as decisións políticas e elaborar estratexias para solventar problemas demográficos a medio e longo prazo.
Na actualidade española a demografía é unha cuestión de atención preferente polos problemas detectados: a baixa fecundidade e o avellentamento da sociedade española que limitará a viabilidade da actual política de pensións, a desigual distribución da poboación que enfronta dúas realidades moi contrastadas que son a España vaciada e a concentración da poboación en áreas metropolitanas da costa mediterránea e Madrid, o problema da chegada de irregulares ás nosas costas e a necesidade dunha política de integración ou as dificultades de inserción no mundo laboral da mocidade, o paro de longa duración ou a precariedade laboral.

Principais datos demográficos actuais

A poboación absoluta española, a 1 de xaneiro de 2018: 46,7 persoas, segundo datos publicados polo INE.
A densidade de poboación ou poboación relativa é de 92'5 hb/km2.
A taxa de natalidade en 2018 foi de 7' 94 por mil, moi baixa.
A fecundidade española é unha das máis baixas do mundo. En España o número de fillos por muller estivo moi por debaixo da taxa de reposición (2,05 fillos por muler) desde 1981 ata agora e non é previsible un repunte
sostido do mesmo. O dato actual é de 1'26 fillos por muller. As razóns hai que buscalas na precariedade laboral e na temporalidade que impide a estabilidade necesaria para a formar unha famillia. Por outro lado, ainda que progresivamente se avance na vía da conciliación da vida laboral e familiar, os traballos domésticos seguen recaendo en grande parte sobre as mulleres. A súa inserción laboral está na causa fundamental da caída da fecundidade dende mediados dos setenta.
A mortalidade infantil, desde fai años está situada en niveis moi baixos. En 1976 a taxa de mortalidade infantil en España foi de 17,1 por mil. En 2017 foi de 2,7 por 1.000, un descenso máis que notable.
A taxa de mortalidade xeral é de 9'1 por mil. Unha taxa baixa que aumentou lixeiramente por mor do avellentamento da poboación.
A esperanza de vida é unha das máis altas do mundo
Nos últimos 100 anos a expectativa de vida en España incrementouse en 40 anos. Hoxe sitúase en 83 anos. En 1910, en España, de 100 nacidos só 33 chegaban ao inicio do umbral da vellez. En 2018, os que chegaron ao inicio deste umbral foron o 91 por 100. Un eficiente sistema sanitario e de atención hospitalaria e unhas condicións de vida saudables están detrás deste avance tan espectacular.
Esta situación determina a necesidade de xestionar como sociedade o crecemento do número de persoas de máis de 65 anos porque o aumentará o gasto sanitario, as pensións, as situacións de dependencia e, en especial, as persoas maiores en soedade non desexada. Dentro de tres lustros, un de cada catro españois terá 65 anos ou máis.
O crecemento natural español é negativo. Este descenso queda amortiguado pola chegada dos inmigrantes. A 30 de xuño de 2018 había en España 5. 331.774 estranxeiros con certificado de rexistro ou con tarxeta de residencia. A migración de reemprazo e o crecemento vexetativo positivo da poboación estranxeira contrarrestan a 
crise demográfica autóctona.

Réxime demográfico moderno

O réxime demográfico actual. A partires do 1975

Caracterízase por un crecemento vexetativo moi baixo. Taxas de natalidade e mortalidade baixas, se ben, aparece unha tendencia a incrementarse a taxa de mortalidade como consecuencia do estancamento demográfico e do avellentamento da poboación.

A natalidade afundiuse neste período ata o punto que España é o país que, en 2018, ten a taxa de natalidade máis baixa 7'9 por mil. O índice sintético de fillos por muller 1'26. As causas hai que buscalas nun troco de mentalidade, nas dificultades para conseguir unha maior estabilidade dada a precariedade laboral e o elevado prezo da vivenda. Houbo un retraso na idade de concebir os fillos. Mulleres de 30-35 son o grupo que ten máis fillos. A muller incorporouse ao mundo laboral, un control da procreación,  unha preponderancia das relacións de parella, menos prolíficas, un mal reparto das tarefas domésticas (a maioría destas segue sendo desempeñada pola muller), a precariedade laboral que introduce relacións pouco estables inflúen na caída tan brusca da natalidade. Houbo tamén un cambio na valoración dos fillos , unha prolongación da etapa de formación profesional así como un maior desexo de disfrutar dos bens materiais explican tamén esta caída.
Nesta caída da natalidade hai tamén oscilacións de tipo coxuntural que cómpre sinalar: Unha caída brusca dende 1975 ata 1998 motivada polas razóns antes sinaladas. Unha lixeira recuperación entre 1998 e 2008 vencellada ao período de prosperidade económica deses anos e á chegada masiva de inmigrantes. Dende 2008 ata hoxe, coa chegada da crise económica mundial, que pon fin a unha economía baseada no ladrillo en España, as taxas entran de novo nunha caída constante, chegando aos valores de 1998.

A taxa de mortalidade xeral manténse en cifras baixas 9'1por mil, se ben dende os anos 80 hai unha lixeira tendencia ao seu incremento por mor do aumento do avellentamento. As causas da mortalidade no momento actual son : cancro, accidentes de coche, corazón. Son motivos relacionados co estilo de vida e o aumento da esperanza de vida. Directamente vinculado á prolongación da vida e o incremento do número de persoas vellas está o aumento das enfermidades relacionadas coa demencia senil o que aumenta as situacións de dependencia.
A mortalidade infantil é moi baixa: 2'7 por mil en 2017
A esperanza de vida é das máis altas do mundo: 80 anos para os homes e 85 para as mulleres, sendo así pola maior fortaleza biolóxica das mulleres e polo estilo de vida dos homes, se ben, a tendencia é a que ambos valores se reduzan entre si pola similitude de estilos de vida do home e a muller. A esperanza de vida tamén é máis alta naquelas profesións máis cualificadas fronte ás que teñen máis riscos laborais e máis desgaste físico.

O resultado é un crecemento natural reducido que na actualidade é negativo.

A desequilibrio teritorial na distribución do crecemento vexetativo. 

Dentro de que o país, como vimos anteriormente, ten unhas taxas de natalidade e mortalidade baixas, cun crecemento natural que na actualidade é negativo, un estudo máis pormenorizado por comunidades autónomas nos permite ver diferenzas significativas en canto ao comportamento do crecemento vexetativo con rexións que teñen crecementos moi reducidos, pero positivos, fronte a outras que teñen un panorama demográfico máis sombrío:

• Comunidades cun crecemento vexetativo superior á media española: As áreas máis dinámicas dende o punto de vista económico (servizos especializados, unha agricultura de mercado próspera, turismo, áreas tecnoloxicamente máis avanzadas), que presentan as mellores expectativas laborais, que atraen poboación en idade de procrear doutras rexións españolas e son receptoras de inmigrantes (Cataluña, Madrid, Valencia, Navarra). Xunto a estas rexións están as que tradicionalmente foron sempre máis prolíficas en fecundidade: A España do sur e a mediterránea (As illas Baleares, Andalucía, Murcia, Castela A Mancha) e logo os casos particulares de Ceuta e Melilla que presentan un comportamento diferente ao resto con taxas moito máis altas de natalidade e taxas moi baixas de mortalidade o que fala dunha estrutura demográfica en proceso de transición e avellentamento, pero notablemente distinta ao resto das CCAA. No momento actual tan só presentan un crecemento positivo as comunidades de Baleares, Madrid, Murcia e as comentadas Ceuta e Melilla.
• Comunidades por debaixo da media española que presentan valores negativos de crecemento natural preocupantes: Asturias, Galicia, Castela- León, Cantabria, Aragón. Nestas comunidades os valores de fecundidade e natalidade son moi pobres, mentres que a súa estrutura demográfica avellentada dá como resultado unhas taxas de mortalidade de tipo medio, moi por riba da media española. Son comunidades que padeceron un fenómeno migratorio desfavorable no pasado coa consecuente perda de vitalidade demográfica ao ser a mocidade a que migra e procrea noutras rexións,  que teñen un perfil agrogandeiro cheo de dificultades de viabilidade polo que padeceron un éxodo rural acusado, de xeito que o abandono do rural é moi patente no seu territorio. Ao lado destes problemas hai que sumar tamén unha difícil saída e alternativas válidas para a súa especialización na extracción mineira e industria pesada ligada a esa minería. A  desindustrialización está baleirando comarcas que dependían en exclusiva desas fontes de ingreso. Nesa situación están as comunidades da cornisa cantábrica.

O fenómeno da inmigración en España.

Resulta  indiscutible a contribución que a inmigración realizou nos últimos anos para contrarrestar, en parte, a evolución negativa da demografía española.
Dos case 47 millóns de persoas que residen en España, preto de sete son de orixe inmigrante: 4,7 teñen nacionalidade estranxeira e 2,2 naceron fóra do país, pero teñen nacionalidade española. Isto supón un 14% da poboación, que desde comezos deste século convive e reforza o noso mercado laboral, paga os seus impostos e dá un respiro ao noso sistema de pensións, entre outras cousas.
As dificultades de acceso á regularidade documental, a facilidade coa que os traballadores migrantes poden caer na irregularidade sobrevenida ou as esixencias para poder reagrupar aos seus familiares, son só algúns exemplos de ese divorcio entre a regulación legal do fenómeno migratorio en España e a súa realidade.
A finais da década dos 80 do século XX comenzou a producirse un fluxo de entrada significativo de inmigrantes a España. Porén, non foi ata 1997 cando se produciu un incremento verdaderamente notable.
O proceso de regularización de inmigrantes que se realizou en 2005 evidenciou ata que punto a irregularidade  documental das persoas que se atopaban en España era unha das principales características da poboación estranxeira. Os estranxeiros que puideron acreditar a súa residencia en España, anterior ao 7 de agosto de 2004 e un contrato de traballo, obtiveron unha autorización de traballo e residencia (case 600.000 persoas)
O 47,6 % do total de estranxeiros inmigrantes é muller. Hai unha feminización do inmigrante para facer tarefas domésticas e de coidado dos maiores ante a incorporación da muller ao mundo laboral e o avellentamento da poboación española.
A idade media dos estranxeiros residentes legais en España é de 38 anos.Con respecto aos menores de idade, resulta salientable que o 19 % dos estranxeiros en réxime xeral é menor de 16 anos.
Os inmigrantes, nacionais de terceiros estados (é dicir, non membros da Unión Europea, uns 2 millóns de persoas), residen en España na medida en que obteñen unha autorización administrativa para elo.  Estas persoas obteñen un permiso de residencia por un ano, tras cumprir certos requisitos renovarase por dous anos e, tras unha nova renovación durante dous anos máis, o estranxeiro adquire o dereito á residencia de longa duración no noso país.
Logo están os inmigrantes máis numerosos (un 60% dos estranxeiros) que son os cidadáns da Unión Europea, os seus familiares e os familiares estranxeiros dos españois.Estes gozan de liberdade de circulación e residencia.
O maior colectivo de residentes estranxeiros en España é o rumano, que supera o millón de persoas.
Os inmigrantes teñen pouca mobilidade, pois en termos xerais, unha vez asentados prefiren non desprazarse. As rexións onde reside o maior número de estranxeiros son as comunidades autónomas de Cataluña, Madrid, Andalucía e Valencia. Se atendemos ao peso da poboación estranxeira no conxunto da CCAA destacan os casos dos arquipiélagos (Baleares o 20%, Canarias o 14%) onde hai unha importante concentración de poboación da UE, especialmente de británicos e alemáns. Neste caso as razóns do seu asentamento ten relación coa calidade de vida e climatoloxía que atrae a xubilados destes países.

España e a cuestión migratoria

Durante o último terzo do século XX, España deixou de desempeñar o papel de país produtor de emigrantes e foi disminuíndo o seu papel de país de tránsito de migrantes que ían camiño ao norte. En vez diso,  converteuse en país receptor non só de traballadores estranxeiros, procedentes principalmente do Norte de África e América Latina, senón de inmigrantes acomodados doutros países da Unión Europea, tales como xubilados.

Durante 2018 foron 64.298 as persoas interceptadas cando tentaban acceder a territorio nacional de maneira irregular. Delas, 57.498 por vía marítima, un incremento sen precedentes. As solicitudes de protección internacional tamén subiron exponencialmente. Os venezolanos encabezan a lista de solicitantes, despois deles os colombianos, os sirios ocupan a terceira posición.
Pasamos de recibir homes xóvenes, a recibir ademáis adolescentes marroquíes, mulleres preñadas e menores de curta idade.
As autoridades españolas adoptaron diferentes posicións ante este fenómeno. A poboación española vén amosando unha actitude aberta, se ben nas zonas de recepción de migrantes comeza a haber un preocupante ascenso de opcións que predican a xenofobia. Por estas razóns, na UE debería levantarse unha proposta de acción a favor dunha política migratoria común, impulsando unha política de cooperación a partir dunha grande estratexia que fomente o desenvolvemento de África para evitar a chegada masiva de inmigrantes deste continente.
Os efectos positivos da inmigración son evidentes. Por un lado, o crecemento da poboación total (entre 2002 e 2018) non se debe ao incremento dos nacidos en España, senón á aportación que efectúan os nacidos no estranxeiro. Por outro lado, o impacto das chegadas de estranxeiros deixase sentir na marcha do mercado laboral cun balance positivo: medra o emprego, á vez que se reduciu o paro.
A evolución da población extranjera en número axústase con certo ao perfil do ciclo económico.
Unha integración efectiva desta poboación pasa por comprometer gasto público en educación, vivenda,
sanidade e servizos sociais. A inmigración irregular é un fenómeno global. Os estados teñen o deber e o dereito de establecer os medios de control, pero sendo sempre respectuosos co dereito fundamental máis básico, que é o respecto á vida e á dignidade humana.
Propiciada pola crise de 2008, e, sobre todo, a partir
de 2011, os españois incrementaron a súa saída ao estranxeiro por motivos laborais. Entre o 2008 e 2017, trasladáronse a vivir ao estranxeiro un total de 647.458 españois, dos que 283.444 instaláronse nalgún país europeo, sobre todo Reino Unido e Alemania. Isto fomaría parte dun proceso de «maior internacionalización» dos españois porque vivimos nun contexto globalizado.
A crise económica do 2008 supuso un parón nas chegadas e un incremento das saídas, pero dende o 2017 obsérvase un novo pulo nas correntes migratorias. O observado nos últimos anos é o seguinte: Hai unha maior 

diversidade de países de nacemento dos inmigrantes, sendo os latinoamericanos os máis numerosos, unha maior feminización y una distribución algo menos concentrada en edades jóvenes.

Análise da taxa de actividade e de paro

A taxa de actividades depende dunha serie de factores: a porcentaxe de poboación inactiva, o movemento migratorio positivo ou negativo, o nivel de desenvolvemento, a incorporación da muller ao mundo laboral, a idade de xubilación e a duración da escolaridade.

A taxa de actividade aumentou dende 1985 a 2008 respecto do acontecido anteriormente a ese período grazas a unha serie de factores: a inmigración na etapa expansiva da economía española (1995-2008) e, sobre todo, a incorporación da muller ao mundo laboral. Ata entón a emigración ao exterior e o aumento da taxa de dependencia, pola extensión do ensino obrigatorio dos 14 aos 16 anos e a xeneralización das xubilacións pagadas nun proceso de avellentamento progresivo que aumentou o número das persoas maiores de 64 anos fixo que a taxa de actividade mesmo descendera.
A crise económica comezada en 2008 estabilizou a taxa de actividade no 60%.

A taxa de actividade presenta diferencias en funcións do sexo: a taxa de actividade masculina é sempre maior, en todos os tramos de idade,  pero tamén é máis sensible as crises con procesos de xubilacións anticipadas. Nas mulleres, esta taxa aumenta constantemente dende os anos 80 co cambio de mentalidade impulsado pola modernidade asociada á democracia e a necesidade dun segundo salario na familia para afrontar os gastos cotiás. 

As taxas de actividade masculina e feminina apenas presentan diferenzas dende os 16 anos ata os 34, despois desa idade as cifras dos homes manteñense altas, mentres que nas mulleres a distancia vai facéndose maior porque a muller opta por abandonar o mercado laboral pola carencia dunha política de conciliación da vida familiar e a vida laboral.

A taxa de actividade varía tamén en función do territorio: Maior nas áreas onde hai emprego e dinamismo (Madrid, litoral mediterráneo) ou unha economía máis diversificada (Navarra, Rioxa). Máis baixa naquelas zonas onde hai unha prolongada incidencia da crise industrial ( Norte peninsular) ou nas que hai un porcentaxe moi alto de poboación avellentada ( metade norte peninsular).

Na evolución das taxas de paro hai que distinguir varios períodos:

Ata 1973: Non había problemas de paro. A emigración e o desarrollismo absorberon os excedentes. A muller non estaba incorporada ao mundo laboral.

Entre 1973 e 1985. Unha profunda crise económica que incrementa as taxas de paro agravada coa chegada ó mundo laboral das xeracións máis numerosas (baby boom) e o regreso de moitos emigrantes.

Entre 1985 e 1990 : Recuperación truncada a comezos do 93. Dende o 93 ao 95 crise de axuste para entrar no euro.

Dende 1995 ata o 2008: O paro sitúase no 11% da poboación activa. A flexibilización laboral, a aparición de contratos de formación e en prácticas para a absorber o paro na mocidade xunto cunha boa coxuntura internacional favoreceu o descenso no número de parados
Dende o 2008 a recesión mundial que afectou dun xeito moi agudo a unha economía española excesivamente dependente do sector da construción e un sector servizos mediatizado polo emprego no turismo xerou un incremento moi notable do paro e da temporalidade na contratación.

O paro afecta máis á mocidade e aos maiores de 50 anos, ás mulleres e aos que teñen menor nivel de instrucción. As súas cifras aumentan no inverno e diminúen co comezo da tempada turística.  As áreas de maior paro son as do sur onde hai maior número de persoas xóvenes e hai un menor dinamismo económico.  As comunidades que menos paro rexistran son aquelas que posúen unha economía máis diversificada (Rioxa, Navarra) ou que localizan empresas innovadoras (Madrid, Cataluña, País Vasco) ou que teñen un atractivo turístico (Levante, Baleares). Porén, nestas ultimas, o freo á construción coa crise do 2008 e o tipo de emprego precario que as caracteriza fixo aumentar o paro. As comunidades cunha estrutura avellentada tamén teñen taxas máis baixas de paro.

Análise da distribución da poboación por sectores económicos

O sector 1º: No ano 2.017 ocupaba ao 4'4% da poboación activa. A modernización agrícola provocou o abandono das explotacións menos rendibles e como consecuencia un éxodo rural. Este foi moi forte entre o ano 1950 e 1975. Hai que pensar que case a metade da poboación activa estaba empregada no sector 1º en 1950. 
A poboación activa neste sector foi trasvasándose aos outros sectores dun xeito progresivo, pero en especial coa entrada do Plan de Estabilización Nacional de 1959 cando se pon en marcha un programa de liberalización da economía española coa aceleración da industrialización derivada da chegada do investimento estranxeiro, o aumento da construción e o desenvolvemento do sector turístico . A poboación rural marcha ás cidades buscando un emprego na industria e no sector servizos que foi medrando á par na medida que aumentaba o nivel de vida. 

O sector 2º: No ano 2017, a industria ocupaba a un 14'1% da poboación activa e a construción a un 6%.
Este sector que tivera un retroceso importante na posguerra pola escasez derivada da aplicación dunha política autárquica,  evolucionou, dende os anos 60, cara arriba pola aplicación dos Plans de Desenvolvemento e a chegada do capital estranxeiro. Ese ascenso contínuo remata no ano 1975 na que a crise mundial do petróleo e os procesos de reconversión industrial dos anos 80 provocaron un descenso notable do emprego industrial.
O sector da construción tamén viviu anos dourados a finais dos cincuenta e, sobre todo, na década dos sesenta co crecemento da poboación nas capitais de provincia e nas principais cidades do país e na creación dos equipamentos turísticos do litoral mediterráneo.
Na actualidade ten maior importancia o emprego inducido pola industria , na chamada terciarización da industria (xestión , marketing, investigación) que no emprego creado directamente por ela debido a robotización. Unha gran parte da poboación activa deste sector foi trasvasado ao sector terciario.

O sector 3º : No 2017 ocupa ao 75% da poboación activa. Esta cifra foi incrementándose, paulatinamente, ao longo do s. XX debido á terciarización da sociedade co conseguinte incremento da demanda de servicios públicos e sociais provocado polo aumento do nivel de vida. A crise da industria nos anos 70 e 80 implicou un trasvase de poboación activa en favor do sector terciario. Dende entón asistimos ao nacemento dunha sociedade posindustrial que basea a súa riqueza no producido polo sector servizos. A implantación do Estado de Benestar co conseguinte desenvolvemento dos servizos educativos, sanitarios, o crecemento dos intercambios comerciais  coa globalización, o crecemento da hostalería e os servizos financieiros provocan un desenvolvemento deste sector.
A nivel territorial as comunidades presentan perfis diferentes na distribución da actividade económica. As comunidades do sur e centro peninsular teñen un emprego agrario máis alto. 
As comunidades do norte peninsular (País Vasco, Navarra, Rioxa) e Cataluña presentan cifras máis altas de emprego industrial pola tradición desta actividade nestes territorios ou porque hai unha maior diversificación de subsectores industriais  e presenza de empresas intensivas en man de obra.
As comunidades que presentan as cifras máis altas de emprego no sector 3º son as que concentran a actividade turística (litoral mediterráneo, Baleares) e servizos máis especializados, caso de Madrid.